Böyük şəhərlərdə tıxaclar artıq sadəcə nəqliyyat problemi deyil, həm də iqtisadi itkilərin əsas səbəblərindən birinə çevrilib. Saatlarla yolda itirilən vaxt, artan yanacaq sərfiyyatı və iş məhsuldarlığının azalması hər gün milyonlarla manatlıq zərərə səbəb olur. Bəs bu itkilərin real iqtisadi dəyəri necə hesablanmalı və tıxacların yaratdığı zərəri minimuma endirmək üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Patrul.az-a mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşən Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirlinin sözlərinə görə, böyük şəhərlərdə tıxaclar müasir urbanizasiyanın ən ciddi problemlərindən biridir:
“Əhalinin sürətlə artması, avtomobil sayının çoxalması, yol infrastrukturunun bu artıma uyğun inkişaf etməməsi və ictimai nəqliyyatın kifayət qədər cəlbedici olmaması nəticəsində yaranan tıxaclar artıq yalnız nəqliyyat sahəsinin problemi deyil. Bu vəziyyət iqtisadiyyata, ətraf mühitə, insanların sağlamlığına və ümumi həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Hər gün minlərlə insanın saatlarla yolda vaxt itirməsi, yanacaq sərfiyyatının artması və iş proseslərinin ləngiməsi ölkə iqtisadiyyatında böyük maliyyə itkiləri yaradır”.
Tıxacların iqtisadi dəyərinin hesablanmasının bir neçə əsas göstərici əsasında aparıldığını vurğulayan A.Nəsirli əlavə edib:
“Ən vacib göstəricilərdən biri vaxt itkisidir. Bunun üçün tıxac səbəbindən sərnişinlərin və sürücülərin yolda keçirdiyi əlavə vaxt müəyyən edilir və həmin vaxtın iqtisadi dəyəri hesablanır. Adətən bu məqsədlə insanların orta əməkhaqqı və ya bir iş saatının iqtisadi məhsuldarlığı əsas götürülür. Məsələn, əgər bir nəfər hər gün orta hesabla bir saatını tıxacda keçirirsə, bu vaxtın dəyəri onun orta saatlıq gəliri ilə hesablanır. Bu göstərici bütün işçi əhali üzrə toplandıqda illik iqtisadi itkilərin miqyası aydın görünür.
Digər mühüm amil yanacaq sərfiyyatıdır. Tıxac zamanı avtomobillər ya aşağı sürətlə hərəkət edir, ya da uzun müddət mühərriki işlək vəziyyətdə dayanır. Bu isə normal hərəkətlə müqayisədə daha çox yanacaq sərf olunmasına səbəb olur. Artıq istifadə edilən yanacağın həcmi mövcud yanacaq qiymətləri ilə hesablanaraq iqtisadi itki kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, avtomobillərin tez-tez əyləclənməsi və sürətlənməsi mühərrik, əyləc sistemi, təkərlər və digər hissələrin daha sürətli köhnəlməsinə gətirib çıxarır ki, bu da texniki xidmət və təmir xərclərini artırır”.
İqtisadçı qeyd edib ki, tıxacların yaratdığı məhsuldarlıq itkisi də iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli göstəricilərdən biridir:
“İşçilərin işə gecikməsi, yük daşımalarının ləngiməsi, xidmətlərin vaxtında göstərilməməsi və logistika zəncirində yaranan gecikmələr müəssisələrin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Müəssisələr əlavə nəqliyyat xərcləri ilə qarşılaşır, sifarişlərin icrası gecikir və bəzi hallarda müştərilər itirilir. Bu cür dolayı itkilər də ümumi iqtisadi zərərin hesablanmasına daxil edilir.
Tıxaclar ətraf mühitə də ciddi zərər vurur. Avtomobillərin uzun müddət işlək vəziyyətdə qalması atmosferə karbon qazı, azot oksidləri və digər zərərli maddələrin daha çox buraxılmasına səbəb olur. Havanın çirklənməsi insanların sağlamlığına mənfi təsir göstərir, tənəffüs və ürək-damar xəstəliklərinin artmasına səbəb olur. Bunun nəticəsində səhiyyə xərcləri artır, əmək qabiliyyəti azalır və iqtisadi itkilər daha da böyüyür.
Tıxacların iqtisadi zərərini minimuma endirmək üçün ilk növbədə müasir və rahat ictimai nəqliyyat sistemi inkişaf etdirilməlidir. Metro, avtobus və şəhərətrafı qatar şəbəkələrinin genişləndirilməsi, marşrutların optimallaşdırılması və hərəkət intervalının azaldılması şəxsi avtomobildən istifadəyə olan ehtiyacı azalda bilər. İctimai nəqliyyatın sürətli, təhlükəsiz və rahat olması insanların seçimlərinə birbaşa təsir göstərir”.
Müsahibimiz, ağıllı nəqliyyat idarəetmə sistemlərinin tətbiqinin mühüm əhəmiyyət daşıdığını söyləyib:
“Rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə svetoforların hərəkət intensivliyinə uyğun idarə olunması, real vaxt rejimində yol hərəkətinin izlənməsi və alternativ marşrutların sürücülərə təqdim edilməsi nəqliyyat axınının daha səmərəli təşkilinə kömək edir. Müasir şəhərlərdə süni intellekt və böyük verilənlərdən istifadə edərək yol hərəkətinin optimallaşdırılması artıq geniş tətbiq olunur.
Velosiped yollarının salınması, piyada infrastrukturunun yaxşılaşdırılması və qısa məsafələrdə alternativ nəqliyyat vasitələrinin təşviq edilməsi də avtomobil sıxlığını azaldan tədbirlər sırasındadır. Bundan başqa, iş saatlarının elastik təşkili və bəzi sahələrdə məsafədən işləmə imkanlarının genişləndirilməsi pik saatlarda nəqliyyat yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər”.
“Şəhərsalma siyasəti də tıxacların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Yeni yaşayış və biznes mərkəzlərinin planlaşdırılması zamanı yol şəbəkəsinin imkanları, ictimai nəqliyyatın əlçatanlığı və əhali sıxlığı nəzərə alınmalıdır. Parklanmanın düzgün idarə olunması, qeyri-qanuni dayanmanın qarşısının alınması və yol hərəkəti qaydalarına ciddi nəzarət də nəqliyyatın axıcılığına müsbət təsir göstərir.
Nəticə etibarilə, tıxaclar yalnız sürücülərin və sərnişinlərin gündəlik narahatlığı deyil, həm də ölkə iqtisadiyyatına milyonlarla manat zərər vuran mürəkkəb sosial-iqtisadi problemdir. Onların iqtisadi dəyərinin düzgün hesablanması vaxt itkisi, yanacaq sərfiyyatı, məhsuldarlığın azalması, texniki xidmət xərcləri və ekoloji təsirlər kimi amillərin birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir. Kompleks nəqliyyat siyasəti, müasir texnologiyaların tətbiqi, güclü ictimai nəqliyyat sistemi və səmərəli şəhər planlaşdırılması sayəsində tıxacların yaratdığı iqtisadi itkiləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq və şəhərlərin daha dayanıqlı inkişafını təmin etmək mümkündür”,– deyə o, fikirlərini yekunlaşdırıb.
Ləman Sərraf
102info.az
