Kiberdələduzlara qarşı necə mübarizə aparmalıyıq?
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ilə yanaşı, yeni təhlükələr də meydana çıxır. Bu təhlükələrdən biri də kiberdələduzluqdur. Kiberdələduzlar müxtəlif üsullarla insanların şəxsi məlumatlarını ələ keçirməyə, onların bank hesablarını boşaltmağa və ya adlarından istifadə edərək saxta əməliyyatlar həyata keçirməyə çalışırlar. Xüsusilə son illərdə Azərbaycanda bu cür halların artması cəmiyyətin bütün təbəqələri üçün narahatlıq doğurur.
Kiberdələduzluğun əsas formaları
- Fişinq (phishing) – saxta e-poçtlar, SMS və ya sosial şəbəkə mesajları vasitəsilə istifadəçidən şəxsi və maliyyə məlumatlarını əldə etmək.
- Saxta bank zəngləri – özlərini bank əməkdaşı kimi təqdim edən şəxslər insanların kart məlumatlarını ələ keçirməyə çalışırlar.
- Sosial şəbəkə dələduzluğu – tanınmış şəxslərin və ya yaxınların adından profil açaraq pul istəmək və ya saxta kampaniyalar təşkil etmək.
- Zərərli proqramlar (malware) – mobil telefona və ya kompüterə yüklənən proqramlar vasitəsilə məlumatların oğurlanması.
- Saxta onlayn alış-veriş saytları – cəlbedici endirimlərlə insanları aldadaraq ödəniş alıb məhsulu göndərməmək.
Bu təhlükələrə qarşı necə mübarizə aparmalı?
- Maariflənmək və maarifləndirmək
İnsanların texnoloji savadlılığının artırılması birinci və əsas addımdır. Məktəblərdə, kolleclərdə, universitetlərdə və ictimaiyyət arasında bu mövzuya dair təlimlərin keçirilməsi vacibdir. Xüsusilə yaşlı nəsil və uşaqlar kiberdələduzların hədəfi olduğuna görə onlara xüsusi diqqət yetirilməlidir.
- Heç vaxt şəxsi məlumat paylaşmamaq
Bank kartı məlumatları, parollar, SMS kodlar, şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti və s. yalnız rəsmi qurumların etibarlı platformalarında istifadə edilməlidir. Telefonla heç bir halda bu məlumatlar paylaşılmamalıdır.
- Etibarlı proqramlardan istifadə
Smartfon və kompüterlərə yalnız rəsmi mağazalardan (App Store, Google Play) yüklənmiş proqramlar quraşdırılmalıdır. Antivirus proqramları da mütəmadi olaraq yenilənməlidir.
- Şübhəli linklərə tıklamamaq
Əgər tanımadığınız şəxsdən və ya müəmmalı mənbədən bir keçid gəlirsə, ona tıklamaq təhlükəli ola bilər. Hətta dostdan gələn mesajda belə link varsa, əvvəlcə onunla əlaqə saxlayıb linkin doğruluğunu yoxlamaq tövsiyə olunur.
- İki mərhələli təsdiq (2FA) tətbiq etmək
Sosial şəbəkələrdə və bank tətbiqlərində iki mərhələli doğrulama sistemi kibertəhlükəsizlik üçün əlavə qoruma qatıdır. Bu sistemlə parol ələ keçsə belə, ikinci mərhələ olmadan hesab açılmır.
- Hüquq-mühafizə orqanlarına məlumat vermək
Əgər hər hansı bir kiberdələduzluğa məruz qalmısınızsa, dərhal Daxili İşlər Nazirliyinin Kiber Təhlükəsizlik xidmətinə və ya yerli polisə məlumat verin. Gecikmədən edilən xəbərdarlıq bəzən fırıldaqçıların digər insanları aldatmasının qarşısını ala bilər.
Nəticə olaraq
Kiberdələduzluq artıq təkcə fərdi deyil, milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilməkdədir. Bu səbəbdən həm fərdi olaraq ayıq-sayıq olmalı, həm də dövlət strukturları, KİV-lər və ictimai təşkilatlar birlikdə çalışaraq cəmiyyətdə kibertəhlükəsizlik mədəniyyətini formalaşdırmalıdır.
Unutmayaq: “Kibertəhlükəsizlik – hər birimizin məsuliyyətidir!”
TURAL KƏLBƏCƏRLİ
102info.az xəbər agentliyinin rəhbəri
“Qızıl Qələm” mükafatı laureatı
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü
“Qəhrəman Azərbaycan Polisi” kitabının müəllifi.
102info.az
