Uşaqlara Qarşı Zorakılıq və Onun Profilaktikası.
Zorakılığın Tərifi və Təhlükələri
Zorakılıq, uşağın sağlamlığına, həyatına, inkişafına və ləyaqətinə zərər verə biləcək fiziki və/və ya emosional davranışların hər cür formalarını əhatə edən bir anlayışdır. Azərbaycanda ailədaxili zorakılıq hallarının təxminən 40%-i uşaqlara qarşı baş verir. Bu rəqəm, uşaqların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ciddi tədbirlərin görülməsinin vacibliyini vurğulayır. Valideynlər və qəyyumlar tərəfindən kobud rəftar və laqeyd münasibət uşaqların fiziki, psixoloji və sosial inkişafına mənfi təsir göstərir.
Uşaqlıq dövründə zorakılığa məruz qalmaq insanın sonrakı həyatı boyunca davranış və psixoloji sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət yalnız uşağın şəxsi rifahına deyil, həm də gələcək nəsillərə mənfi təsir edir, çünki zorakılığa məruz qalan uşaqlar çox zaman böyüdükdə öz övladlarına da eyni davranışları təkrarlayırlar.
Zorakılıq Növləri və Onların Xüsusiyyətləri Zorakılıq dörd əsas növə bölünür:
Fiziki Zorakılıq:
Fiziki zorakılıq 18 yaşına çatmamış uşağa qəsdən zərər vermək və ya travma yetirməkdir. Bu, tibbi yardım tələb edən sağlamlıq problemləri, inkişaf geriliyi və psixi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Fiziki zorakılıq yaşayan yeniyetmələrdə evdən qaçma, alkoqol və narkotik maddə istifadəsi, intihar cəhdləri və antisosial davranışlar kimi əlamətlər müşahidə olunur.
Psixoloji (Emosional) Zorakılıq:
Psixoloji zorakılıq uşağın emosional və sosial inkişafına mənfi təsir göstərən hər cür təhqir, təhdid və rədd edilmə formalarını əhatə edir. Bu zorakılıq növü bütün sosial qruplarda rast gəlinir və uşaqlar üzərində ağır mənfi təsirlər buraxa bilər. Sosial vərəsəlik mexanizmi ilə irsən keçən psixoloji zorakılıq nəticəsində zorakılığa məruz qalan valideynlər çox vaxt öz övladlarına da eyni münasibəti göstərir. Psixoloji zorakılıq görən uşaqlarda nitq problemləri, özünəqapanma, aqressivlik, aşağı özünə inam, tənhalıq hissi və psixosomatik xəstəliklər kimi simptomlar inkişaf edə bilər.
Cinsi Zorakılıq:
Cinsi zorakılıq uşağın razılığı olsa da, olmasa da, onun cinsi məqsədlərlə istismarını əhatə edir. Cinsi zorakılığa məruz qalmış uşaqlar özlərini təhdid altında hiss edir və onların gələcəkdə psixoloji travmaları ola bilər. Cinsi zorakılıq nəticəsində depressiya, aqressiv davranış, intihar cəhdləri, pis vərdişlər, evdən qaçma və başqalarına qarşı zorakılıq kimi əlamətlər ortaya çıxa bilər.
Etinasız Münasibət:
Etinasız münasibət uşağın əsas ehtiyaclarının qarşılanmaması və ona lazımi qayğının göstərilməməsidir. Bu uşaqlar çox vaxt qida, geyim, təhsil və tibbi yardımdan məhrum qalır. Etinasız münasibət göstərilən uşaqlarda həm fiziki, həm də psixi inkişafda geriləmələr olur. Bu uşaqlar daha çox zəif, solğun görünür, çəkidə və boyda geriləyir, pintilik və pis qoxu kimi əlamətlər daşıyır. Etinasız münasibətə məruz qalmış uşaqlar çox vaxt dərslərə maraqsız olur və ya psixoloji problemlərlə üzləşir.
Zorakılığın Profilaktikası
Uşaqlara qarşı zorakılığın qarşısını almaq üçün müxtəlif səviyyələrdə profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsi vacibdir. Profilaktika üsullarını aşağıdakı istiqamətlərdə təsvir etmək olar:
Maarifləndirmə:
Cəmiyyətin zorakılığın səbəbləri və nəticələri barədə məlumatlandırılması, zorakılığın müxtəlif formalarının tanıdılması və uşaqların hüquqlarının təbliği bu problemin azalmasına kömək edə bilər. Kütləvi informasiya vasitələrində bu mövzularda geniş məlumat verilməsi cəmiyyətin məlumatlılığını artırmaqda əhəmiyyətlidir.
Sosial Dəstək və Yardım:
Uşaqlara qarşı zorakılıq halları ilə üzləşən ailələrə və uşaqlara tibbi, psixoloji və sosial yardım göstərilməsi çox vacibdir. Belə ailələrə dəstək göstərilməsi, sosial işçilər vasitəsilə ailələrlə işlənməsi və uşaq inkişaf mərkəzlərinin fəaliyyətinin artırılması bu halların qarşısını ala bilər.
Təhsil və Psixoloji Yardım:
Valideynlər və böyüklər üçün zorakılığın nəticələri və uşaqların tərbiyəsində düzgün üsullar barədə təlimlər keçirilməsi vacibdir. Psixoloji yardım və məsləhət xidmətləri ilə uşaqlara düzgün davranış qaydalarını öyrətmək, travmalarını azaltmaq və özlərinə olan inamlarını artırmaq olar.
Tibbi Nəzarətin Gücləndirilməsi:
Uşaqlarda zorakılıq əlamətlərinin vaxtında aşkarlanması üçün tibbi nəzarət gücləndirilməli, məktəblərdə və uşaq baxım müəssisələrində sağlamlıq monitorinqləri müntəzəm olaraq həyata keçirilməlidir. Həkimlər və tibb işçiləri uşaqlarda zorakılığın əlamətlərini müəyyən edə biləcək qədər maarifləndirilməlidir.
Əhalinin Sosial Rifahının Yaxşılaşdırılması:
Zorakılığın qarşısını almaq üçün sosial rifahın artırılması vacibdir. İşsizlik və yoxsulluğun azaldılması, ailələrə iqtisadi dəstək, sosial müavinətlərin artırılması və ehtiyacı olan ailələrə kömək zorakılığın azalmasına kömək edə bilər.
Nəticə
Uşaqlara qarşı zorakılığın profilaktikası yalnız dövlət qurumları və sosial xidmətlər deyil, eyni zamanda hər bir fərdin və ailənin birgə səylərini tələb edir. Bu problemə qarşı hərtərəfli və əhatəli yanaşma, uşaqların hüquqlarının qorunması və gələcək nəsillərin sağlam böyüməsi üçün vacibdir.
Könül Nəbizadə
“Qızıl qələm” mükafatı laureatı
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (AJB)
Azərbaycan kütləvi İnformasiya vasitələri işçiləri həmkarlar ittifaqının üzvü
Vətənpərvərlik işində xidmətlərə görə medalla təltif edilmiş
Azərbaycan Qarabağ Müharibəsi əlilləri, veteranları və şəhid ailələri ictimai birliyinin fəxri üzvü.
102info.az
